نظام اخلاقی پیغمبر اسلام(ص)
بریونی: بریونی: وقتی قرآن می فرماید «وَإِنَّکَ لَعَلَیٰ خُلُقٍ عَظِیمٍ» به شخصیتی اشاره دارد که اخلاق او، یک نظام منسجم است.
در قرآن، پیامبر اسلام(ص) با مجموعه ای از صفات و رفتارهای اخلاقی معرفی می شود: رحمت، رأفت، نرم خویی، عفو، صبر، عدالت، مشورت، حکمت، توجه به ضعیفان، تعلیم، تزکیه، عبادت و توکل.
اولین لایه این نظام، رحمت است. قرآن در رابطه با فلسفه بعثت پیامبر می فرماید: «وَمَا أَرْسَلْنَاکَ إِلَّا رَحْمَةً لِّلْعَالَمِینَ»؛ یعنی او را جز رحمتی برای جهانیان نفرستادیم (انبیاء، ۱۰۷). این رحمت در رفتار اجتماعی هم نمود پیدا می کند؛ آنجایی که قرآن پیامبر را نسبت به مردم «رَءُوفٌ رَّحِیمٌ» معرفی می کند و می گوید رنج و دشواری مردم برای او سنگین است: «لَقَدْ جَاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ عَزِیزٌ عَلَیْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِیصٌ عَلَیْکُمْ بِالْمُؤْمِنِینَ رَءُوفٌ رَحِیمٌ» (توبه، ۱۲۸).
این رحمت، به نرم خویی و گذشت می رسد. قرآن خطاب به پیامبر می گوید: «لِنتَ لَهُمْ»؛ با آنان نرم بودی؛ و بلا فاصله از او می خواهد: «فَاعْفُ عَنْهُمْ»؛ از آنان درگذر (آل عمران، ۱۵۹). نکته مهم اینجاست که نرم خویی در قرآن به مفهوم ضعف نیست. پیامبر(ص) می تواند در جایگاه رهبری جامعه قرار داشته باشد، تصمیم بگیرد و قاطعانه عمل کند، اما این قدرت با خشونت و تحقیر انسان ها همراه نمی شود.
یکی از زیباترین جلوه های این اخلاق، مشورت است. پیامبر(ص) با وجود جایگاه رهبری و دریافت وحی، مأمور می شود با مردم مشورت کند: «وَشَاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ» (آل عمران، ۱۵۹). سپس هنگامی که تصمیم گرفته شد، باید با توکل اقدام نمود. بدین سبب در منطق قرآن، رهبری اخلاقی یعنی شنیدن، مشورت کردن، تصمیم گرفتن و سپس مسئولانه عمل کردن.
در کنار رحمت، عدالت هم قرار دارد. پیامبر مأمور است میان مردم داوری کند و در این داوری جانب خیانت کاران را نگیرد: «إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَیْکَ الْکِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْکُمَ بَیْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاکَ اللَّهُ وَلَا تَکُنْ لِلْخَائِنِینَ خَصِیمًا» (نساء، ۱۰۵). این نکته نشان میدهد که اخلاق حضرت محمد(ص) فقط در روابط دوستانه و عاطفی معنا پیدا نمی کند؛ بلکه در موقعیت های دشوار تصمیم گیری و داوری هم باید خویش را نشان دهد.
از سوی دیگر، اخلاق پیامبر(ص) اخلاق گفتگو هم هست. قرآن برای دعوت به سمت خدا سه شیوه را مطرح می کند: حکمت، موعظه نیکو و گفتگو به بهترین شیوه: «ادْعُ إِلَیٰ سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ» (نحل، ۱۲۵). یعنی حتی در اختلاف فکری هم هدف، تحقیر طرف مقابل یا پیروزشدن به هر قیمت نیست؛ بلکه باید حقیقت را با روشی شایسته و انسانی بیان کرد.
این نظام اخلاقی در رویارویی با انسان های ضعیف و صدمه پذیر هم خویش را نشان میدهد. در سوره ضحی، بعد از یادآوری تجربه یتیمی و نیازمندی حضرت، دستورهایی روشن می آید: «فَلَا تَقْهَرْ»؛ یتیم را میازار و خوار مکن و «فَلَا تَنْهَرْ»؛ سائل را مران و با تندی با او برخورد نکن (ضحی، ۶–۱۱). گویی کسی که رنج نیازمندی را چشیده است، باید نسبت به رنج دیگران حساس تر باشد.
اما پیغمبر ما فقط یک الگوی رفتاری نیست؛ او مربی انسان ها هم هست. قرآن مأموریت او را با سه مفهوم مهم توضیح می دهد: تلاوت آیات، تزکیه و تعلیم؛ یعنی انسان ها را با آیات الهی آشنا کند، در رشد و پاکی آنان بکوشد و به آنان کتاب و حکمت بیاموزد (بقره، ۱۵۱؛ آل عمران، ۱۶۴). از این منظر، اخلاق پیامبر صرفا «خوب رفتار کردن» نیست؛ بلکه ساختن انسان است.
برای همه این خصوصیت ها، یک پایه عمیق تر وجود دارد: رابطه پیامبر(ص) با خدا. قرآن او را با عنوان «عبد» معرفی می کند، یعنی قبل از هر عنوان دیگری، بنده خداست: «فَأَوْحَیٰ إِلَیٰ عَبْدِهِ» (اسراء، ۱؛ نجم، ۱۰). شب زنده داری و تلاوت قرآن هم بخشی از همین ساحت معنوی است (مزمل، ۱–۴؛ اسراء، ۷۹). بدین سبب رحمت او از یک احساس زودگذر نمی آید، عدالتش صرفا یک قرارداد اجتماعی نیست و صبرش فقط تحمل سختی نیست. همه اینها در پیوند با عبادت، توکل و بندگی خدا معنا پیدا می کنند.
از این زاویه، می توان گفت «خُلق عظیم» منظومه ای از فضیلت هاست. رحمت، به رأفت می رسد؛ رأفت، نرم خویی می آورد؛ نرم خویی، راه عفو و گفتگو را باز می کند؛ مشورت، به تصمیم مسئولانه می انجامد؛ عدالت، قدرت را مهار می کند؛ توجه به ضعیفان، اخلاق را از شعار به رفتار تبدیل می کند؛ تعلیم و تزکیه، آنرا به تربیت انسان پیوند می زند؛ و عبادت و توکل، همه اینها را به رابطه با خدا متصل می کند. شاید بنابراین است که قرآن در رابطه با پیامبر(ص) تنها نمی گوید «اخلاق خوبی داری»؛ بلکه می گوید: «وَإِنَّکَ لَعَلَیٰ خُلُقٍ عَظِیمٍ».
خلاصه اینکه این نکته نشان میدهد که اخلاق حضرت محمد(ص) فقط در روابط دوستانه و عاطفی معنا پیدا نمی کند؛ بلکه در موقعیت های دشوار تصمیم گیری و داوری هم باید خویش را نشان دهد.
از سوی دیگر، اخلاق پیامبر(ص) اخلاق گفتگو هم هست. در سوره ضحی، پس از یادآوری تجربه یتیمی و نیازمندی حضرت، دستورهایی روشن می آید: فَلَا تَقْهَرْ ؛ یتیم را میازار و خوار مکن و فَلَا تَنْهَرْ ؛ سائل را مران و با تندی با او برخورد نکن (ضحی، ۶–۱۱). به این دلیل رحمت او از یک احساس زودگذر نمی آید، عدالتش فقط یک قرارداد اجتماعی نیست و صبرش فقط تحمل سختی نیست.
منبع: بریونی
این مطلب را می پسندید؟
(0)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب